رونوشت

در چند روز گذشته و خصوصا بعد از اینکه هفته قبل امتحان ورودی مدرسه عالی را دادم و اندکی از باری که روی شانه هایم احساس میکردم کم میشد زیاد پیش آمد که ناگهان و بی آنکه بتوانم تصمیم گیرنده عملم باشم به کنج اتاقم پناه ببرم، در را قفل کنم و و به فضای ساده و در هم ریخته اتاق زل بزنم. وقت هایی که شب بود و چراغ ها خاموش بود فضای اتاق من را بیش از حد به یاد صحنه ای در فیلم «میم مثل مادر» می انداخت که در آن نجار ارمنی ساکن کوچه شخصیت های اصلی داستان در نجاری اش را قفل کرده بود و شیر گاز را به قصد خودکشی باز نموده بود.

این خودکشی نجار البته در چهارچوب موقعیت خاص زندگی او بیشتر قابل درک و تامل است. او یک رزمنده بازگشته از جنگ است که هنوز همسر سابق و فرزندش خیال میکنند مفقود الاثر شده و او که از ازدواج مجدد همسرش خبر دارد و نمیخواهد با ورود به زندگی همسر و دخترش زندگی آنها را به نحوی دچار بحران کند ناچار است از دیدن عزیزانش و نزدیک شدن به آنها اجتناب کند. این درست همان موقعیتی است که هایدگر از لغت آلمانی Angst برای اشاره به آن استفاده میکرد و معنی فارسی آن «وحشت» است.

هایدگر از این واژه برای توصیف حالتی در انسان استفاده میکند که از نظر او معادل «هیچی» (و نه پوچی، به معنای نقطه تضاد منفی «چیزی بودن») است. با این وجود یک نکته مهم در مورد نگاه هایدگر به «وحشت» وجود دارد که واژه شناسی خاص خود را می طلبد. در نگاه هایدگر یک تفاوت اصلی میان «وحشت» و «ترس» وجود دارد و آن مشخص و قابل تصور و درک بودن «مورد ترس» (آنچه از آن میترسیم) است در حالی که در «وحشت» مورد احساس ما نامشخص و غیرقابل درک است. درحقیقت وحشت ترس از چیزی است که از تصور ما فراتر میرود یا به طور کل از ابزار تصور ما جدا یا ناپیوسته است. این دقیقا همان حس خاصی است که احساس وحشت نجار ارمنی را توجیه میکند و توضیح میدهد — دقیقا با یک قرائت منفی از تحلیل هایدگر –  که چگونه این احساس وحشت (که مستقل است از «مورد وحشت» و برای همین احساسی است با اصالت  بیشتری در نهاد آدمیزاد) به احساس هیچی می انجامد.

حاصل این احساس خودکشی است اما نه خودکشی صرفا به معنی تلاش برای پایان زندگی — و این نکته ای در مورد خودکشی است که اغلب مغفول میماند. خودکشی پایان زندگی است ولی پایان نه به معنای از بین رفتن زندگی بلکه به معنی کامل شدن زندگی. به این معنا خودکشی کردن پایان زندگی نیست بلکه دقیقا و کاملا همان «برعکس زندگی» (زندگی در مفهوم تصویری و نه فیزیکی اش) است (1). عکس زندگی اما دقیقا همانقدر سرشار از زندگی است که خود زندگی (و این نیازمند فهم دیالکتیک تکامل معانی و مفاهیم در حوزه معنایی خود در تفکر هایدگر است). به این معنا کاملا قابل فهم است که در اوج دست و پا زدن در وسط خفگی با گاز نجار دخترش را از پشت شیشه مغازه می بیند. لازمه فهم این البته جدا کردن «خود زندگی» (زندگی آنگونه که تعریفش میکنم) از مفهوم وسیع تر زندگی است که عکس زندگی را هم شامل میشود و این دومی همانی است که هایدگر از آن با عنوان «هستی» یاد میکند.

تلاش نجار ارمنی برای رسیدن به در و دیدن دخترش همانقدر گویای «زندگی» اوست که تلاش او برای رسیدن به خانواده اش. خفگی نیز در اینجا همان «وحشت» است که او را از نزدیک شدن به خانواده اش باز میدارد. وقتی او نهایتا به در میرسد و در را باز میکند طفل پشت در همانقدر فرزند گم شده اوست که وقتی در انتهای فیلم در آسایشگاه بهزیستی دخترش را به شکل غیرمنتظره ای می بیند. این عدم انتظار همان خفگی یا همان وحشت است و این سه صحنه در واقع سه روایت مختلف (ولی از نظر ساختاری عینا مشابه) از مفهوم وسیع تر «زندگی» که از «خود زندگی» فراتر است.

1- فهم این نکته نیازمند گفتن چند جمله در مورد معنای مفهومی است که از آن با نام «زندگی» یاد میکنیم. نوع نگاه به مفهوم زندگی و پاسخ به سوال مهم «زندگی چیست؟» (که در ریشه هر نوع بررسی متافیزیکی به زندگی قرار دارد) متفاوت است ولی تقریبا میشود گفت نگاه متافیزیکی به زندگی چیزی فراتر از صرف «زنده بودن» است. یک نگاه افلاطونی زندگی را صحنه کمال روح و عروج معنوی میداند و عکس آن نگاه نیچه است که زندگی را صحنه «خواست به قدرت» میداند. با این وجود نوع نگاه «فرا-فیزیکی» و تصویری به زندگی بین این متفکران ثابت است